Ο Προμηθέας Δεσμώτης

Ο Προμηθέας, γιος του Τιτάνα Ιαπετού, ήταν από τους λίγους της γενιάς του που στάθηκαν στο πλευρό του Δία στον πόλεμο κατά του Κρόνου· το ίδιο του το όνομα σημαίνει «αυτός που σκέφτεται πριν», ο προνοητικός. Όταν όμως ο νέος κυρίαρχος του κόσμου θέλησε να αφανίσει το αδύναμο γένος των ανθρώπων, ο Προμηθέας τάχθηκε με τους θνητούς. Έκρυψε μέσα σε ένα κούφιο καλάμι μια σπίθα από την ουράνια φωτιά και τη χάρισε στους ανθρώπους, παραβιάζοντας ευθέως τη θέληση του Δία.

Η τιμωρία υπήρξε παραδειγματική. Με εντολή του Δία, το Κράτος και η Βία, οι άτεγκτοι υπηρέτες της εξουσίας, οδήγησαν τον Τιτάνα σε έναν απόκρημνο βράχο στις εσχατιές της γης. Εκεί ο Ήφαιστος, με βαριά καρδιά και παρά τη θέλησή του, τον κάρφωσε με ακατάλυτα δεσμά πάνω στην πέτρα: ο δεσμώτης θα έμενε εκτεθειμένος στον ήλιο, στον πάγο και στη μοναξιά, θέαμα και παράδειγμα για όποιον σκεφτόταν να αψηφήσει τον Δία.

Καρφωμένος στον βράχο, ο Προμηθέας απαριθμεί όσα πρόσφερε στο ανθρώπινο γένος: δεν έδωσε μόνο τη φωτιά, αλλά και όλες τις τέχνες που γεννήθηκαν από αυτήν — την ξυλουργική και τη μεταλλουργία, τους αριθμούς και τη γραφή, την εξημέρωση των ζώων, τη ναυτιλία, την ιατρική, τη μαντική. Πριν από εκείνον, λέει, οι άνθρωποι «έβλεπαν χωρίς να βλέπουν και άκουγαν χωρίς να ακούν», ζώντας σαν σκιές μέσα σε σκοτεινές σπηλιές· εκείνος τούς χάρισε τον νου και, μαζί, τις τυφλές ελπίδες που τους επιτρέπουν να ζουν χωρίς να τρέμουν διαρκώς τον θάνατο. «Με μια λέξη», συνοψίζει ο ίδιος, «όλες οι τέχνες δόθηκαν στους θνητούς από τον Προμηθέα».

Στην ερημιά του τον επισκέπτονται οι Ωκεανίδες, που θρηνούν για το πάθος του, και η Ιώ, η κόρη που ο έρωτας του Δία και η ζήλια της Ήρας μεταμόρφωσαν σε αγελάδα και καταδίκασαν σε ατέλειωτη περιπλάνηση. Σε εκείνη ο Προμηθέας προφητεύει ότι από τη γενιά της, ύστερα από πολλές γενιές, θα γεννηθεί ο ήρωας που θα τον απελευθερώσει — ο Ηρακλής.

Ο Προμηθέας κατέχει, άλλωστε, ένα μυστικό ικανό να ανατρέψει τον ίδιο τον Δία: γνωρίζει ποιος γάμος του θεού θα γεννήσει γιο ισχυρότερο από τον πατέρα του. Ο Ερμής έρχεται εκ μέρους του Δία και απαιτεί να το αποκαλύψει, απειλώντας με φρικτότερα βάσανα· ο Τιτάνας όμως αρνείται με περιφρόνηση να ανταλλάξει την ελευθερία της γνώμης του με την εύνοια ενός τυράννου. Τότε ο κεραυνός σκίζει τον ουρανό, η γη σείεται και ο βράχος με τον δεσμώτη καταποντίζεται στα έγκατα της γης.

Ο μύθος, ωστόσο, δεν τελειώνει στην άβυσσο: αιώνες αργότερα ο Ηρακλής σκότωσε με το τόξο του τον αετό που κατέτρωγε το συκώτι του Τιτάνα και έλυσε τα δεσμά του, με τη συγκατάθεση πλέον του Δία. Στην τραγωδία «Προμηθεύς Δεσμώτης», που η παράδοση αποδίδει στον Αισχύλο, ο αλυσοδεμένος ευεργέτης έγινε το αιώνιο σύμβολο της φιλανθρωπίας και της αντίστασης του πνεύματος απέναντι σε κάθε αυθαίρετη εξουσία.